Podział na frakcje — zielona i brązowa
W kompostowaniu decydującą rolę odgrywa stosunek węgla do azotu (C:N) w dodawanych materiałach. Materiały bogate w azot nazywane są „zielonymi" (choć nie zawsze mają zieloną barwę), a bogate w węgiel — „brązowymi". Optymalne C:N dla aktywnej pryzmy to ok. 25–30:1, co przekłada się na trzy części brązowych do jednej zielonej mierzonych objętościowo.
Materiały zielone — bogate w azot
Materiały zielone szybko się rozkładają i dostarczają azotu niezbędnego do namnażania mikroorganizmów. Dodawane w nadmiarze powodują gnicie i nieprzyjemny zapach.
- Skórki owoców i warzyw (jabłka, marchew, ziemniaki, dynia)
- Fusy z kawy i herbaty
- Resztki warzyw gotowanych bez soli i tłuszczu
- Trawa skoszona (w cienkich warstwach — zbita zacina się)
- Świeże liście i gałązki ziół
- Chwasty bez nasion
- Kwiatostany warzyw (koper, pietruszka, kolendra)
- Resztki chlebowe (bez pleśni, bez masła)
- Pióra i puch (małe ilości)
- Gnojówka z trawy lub pokrzyw (przyspiesza proces)
Materiały brązowe — bogate w węgiel
Materiały brązowe rozkładają się wolno i strukturyzują pryzmy. Bez nich kompost staje się mokry, zbity i smrodliwy.
- Suche liście — zwłaszcza brzozowe, lipowe, klonowe
- Słoma zbożowa i siano
- Karton falisty i tektura (bez laminatów, taśm, zszywek)
- Gazety i papier biurowy (bez kolorowych okładek z folią)
- Trociny i wióry z drewna nieimpregnowanego
- Łodygi kukurydzy i słonecznika (pokrojone na kawałki 5–10 cm)
- Rozdrobnione gałęzie (o grubości do 2 cm)
- Łupiny orzechów włoskich i laskowych (drobno rozkruszone)
- Suche kwiaty i zioła po suszeniu
Czego nie kompostować
Poniższe materiały należy kierować do innych strumieni odpadów (bio-PSZOK, odpady zmieszane lub odbiór specjalny):
- Mięso i ryby — przywabiają gryzonie, powodują intensywne gnicie i brak wystarczających temperatur w domowym kompostowniku do unieszkodliwienia patogenów
- Nabiał i tłuszcze — spowalniają rozkład i zaburzają gospodarkę wodną pryzmy
- Kał zwierząt domowych — może zawierać patogeny nieunieszkodliwiane w temperaturze domowego kompostownika
- Rośliny chore — zarodniki grzybów chorobotwórczych przeżywają niskie temperatury kompostowania
- Chwasty z nasionami — nasiona nie giną w metodzie zimnej; wyjątkiem jest pryzma termiczna przekraczająca 60°C
- Plastik, szkło, metal — oczywista konieczność segregacji
- Drewno impregnowane i laminowane — zawiera substancje chemiczne toksyczne dla mikroorganizmów
- Popiół z węgla — zawiera substancje szkodliwe; popiół z drewna liściastego w małych ilościach jest dopuszczalny (alkalizuje, lecz należy stosować oszczędnie)
- Cytrusy w dużych ilościach — obniżają pH i mogą ograniczać aktywność dżdżownic
Lokalne specyfiki polskiego ogrodu
W polskim klimacie szczególną rolę odgrywają liście dębu i kasztanowca — oba gatunki są pospolite w parkach i ogrodach. Liście dębu zawierają dużo garbników, które spowalniają rozkład i zakwaszają kompost. Zaleca się ich udział nie większy niż 20–25% frakcji brązowej, najlepiej po uprzednim rozdrobnieniu.
Kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum) to częsty element polskich miast. Jego liście są ciężkie i wilgotne — warto je mieszać z suchą słomą lub łamać przed dodaniem. Grzyb szrotówek kasztanowcowiaczek (Cameraria ohridella) powoduje brązowienie liści już w sierpniu. Chore liście, choć nie zawierają groźnych dla ludzi patogenów, mogą przetrwać w zimnym kompostowniku — w przypadku pryzmy termicznej powyżej 60°C problem nie istnieje.
Przyśpieszacze kompostowania
Dostępne w Polsce gotowe aktywatory (proszki lub granulaty zawierające kultury bakterii i grzyby) skracają czas dojrzewania, szczególnie wiosną przy niskich temperaturach startowych. Naturalne przyśpieszacze to gnojówka z pokrzywy (Urtica dioica), garść gotowego kompostu ze starszej pryzmy lub proszek z suszonego komfrey (Symphytum officinale).
Sezonowość w Polsce
Główna masa odpadów ogrodowych — trawa, liście, resztki warzyw — pojawia się między majem a październikiem. Jesień to okres dużego napływu liści, które warto zbierać osobno i przechowywać w workach jako materiał brązowy na następny sezon. Zimą aktywność mikrobiologiczna spada niemal do zera przy mrozach poniżej -5°C, ale pryzma nie traci właściwości — proces wznawia się z ociepleniem.
Źródła: Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy, ustawa o odpadach z 14 grudnia 2012 r. (Dz. U. z 2023 r. poz. 1587), Wikipedia – Kompostowanie